ممنوعیت آفرود در ایران؛ قانون جدید یا پاک کردن صورت مسئله؟

آفرود زیر تیغ ممنوعیت | ای کاش خبر این بود: «آفرود قانونمند شد»

سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور در یک ابلاغیه جدید ممنوعیت آفرود در ایران را ابلاغ کرد. در واقع این سازمان عملا فعالیت‌های آفرودسواری بدون ضابطه را در جنگل‌ها، مراتع، بیابان‌ها، تردد خودروهای آفرود در کویرها و سواحل ممنوع اعلام کرده است. طبق این ابلاغیه، تردد «لجام‌گسیخته» خودروهای آفرود، چهارچرخ‌ها و موتورسیکلت‌های کراس در عرصه‌های طبیعی کشور، در صورت ایجاد تخریب و خسارت، تخلف محسوب شده و باید با آن برخورد قانونی شود.

در ظاهر، هدف اصلی این دستورالعمل، جلوگیری از تخریب منابع طبیعی توسط آفرود و حفاظت از منابع طبیعی، خاک، پوشش گیاهی و زیستگاه‌های حیات وحش است؛ هدفی که هیچ طبیعت‌دوست و خودروبازی با آن مخالفتی ندارد. اما مسئله اینجاست که به جای «قانونمند کردن آفرود»، عملا صورت‌مسئله با یک رویکرد ممنوعیتی پاک شده است.

از آن‌جایی که طبق تجربه سال‌های گذشته، هر چیزی در ایران ممنوع می‌شود، معمولا زیرزمینی‌تر، بی‌قاعده‌تر و خطرناک‌تر ادامه پیدا می‌کند، چندان امیدی به نتیجه مثبت سیاست مبتنی بر ممنوعیت صرف نداریم. ای کاش به جای تیتر «آفرود ممنوع شد»، خبر این بود: «آفرود قانونمند شد».

در این گزارش در سبقت‌آزاد، ضمن مرور جزئیات ابلاغیه جدید سازمان منابع طبیعی درباره محدودیت و ممنوعیت آفرود، تلاش می‌کنیم نقاط قوت و ضعف رویکرد جدید را بررسی کنیم و به این پرسش پاسخ دهیم که:

• آیا ممنوعیت، بهترین راه مدیریت آفرود در ایران است؟
• یا باید به سمت قانونمند کردن و ایجاد زیرساخت برای آفرود مسئولانه و ورزش‌محور حرکت کرد؟

ابلاغیه جدید سازمان منابع طبیعی؛ ممنوعیت آفرود در ایران زیر ذره‌بین حفاظت

تاکید بر صیانت از عرصه‌های طبیعی

در متن ابلاغیه صادرشده از سوی رئیس سازمان منابع طبیعی، بر ضرورت صیانت از عرصه‌های طبیعی کشور شامل:

• جنگل‌ها
• مراتع
• بیابان‌ها
• کویرها
• اراضی ساحلی
• و سایر اراضی ملی و انفال

تاکید شده است. محور کلیدی این تاکید، حفاظت از منابع پایه آب، خاک و پوشش گیاهی و پیشگیری از هرگونه تخریب، تصرف، تجاوز و بهره‌برداری غیرمجاز است.

به زبان ساده، سازمان منابع طبیعی می‌گوید:

ما ماموریت داریم از جنگل، مرتع، کویر و ساحل در برابر هرگونه تخریب و بهره‌برداری غیرقانونی حفاظت کنیم؛ آفرود یکی از این تهدیدهاست، نه تنها تهدید.

آفرودسواری؛ از سرگرمی تا تهدید محیط زیست

در ابلاغیه، به‌طور مشخص به «افزایش فعالیت‌های آفرودسواری» با استفاده از:

• خودروهای دو دیفرانسیل و آفرود
• چهارچرخ‌ها (ATV)
• موتورسیکلت‌های کراس و آفرود

اشاره شده و از گزارش‌های متعدد ورود این وسایل به:

• جنگل‌ها
• مراتع
• بیابان‌ها
• کویرها
• سواحل

گله شده است. سازمان منابع طبیعی معتقد است هرگونه فعالیتی که منجر به:

• تخریب خاک و ایجاد شیار و فرسایش شدید
• فرسایش اراضی و از بین رفتن ساختار طبیعی زمین
• آسیب مستقیم به پوشش گیاهی
• تخریب زیستگاه‌های طبیعی جانوران
• و برهم خوردن تعادل اکولوژیکی عرصه‌های منابع طبیعی

شود، مغایر با اهداف حفاظتی این سازمان است و باید با آن برخورد قانونی شود.

ممنوعیت تردد «لجام‌گسیخته» آفرود

نکته کلیدی ابلاغیه اینجاست:

تردد لجام‌گسیخته و بدون ضابطه خودروها و تجهیزات آفرود در عرصه‌های تحت مدیریت و نظارت سازمان منابع طبیعی ممنوع است.

به این معنا که:

• آفرود بدون هماهنگی و خارج از مسیرهای مشخص، تخلف محسوب می‌شود.
• در صورت مشاهده تخلف،
  • مستندسازی (عکس، فیلم، مختصات جغرافیایی، میزان خسارت، مشخصات افراد)
  • تشکیل پرونده
  • و ارجاع به مراجع قضایی و انتظامی

در دستور کار یگان‌های حفاظت قرار می‌گیرد.

وظایف یگان‌های حفاظت منابع طبیعی

در این ابلاغیه، یگان‌های حفاظت منابع طبیعی در استان‌ها مکلف شده‌اند:

• گشت و مراقبت را در عرصه‌های کویری، بیابانی، جنگلی، مرتعی و ساحلی افزایش دهند.
• نقاط پرخطر و محل‌های تردد آفرود را شناسایی کنند.
• فعالیت‌های آفرودسواری را به‌صورت مستمر پایش کنند.
• از خسارت‌های احتمالی به منابع طبیعی پیشگیری کنند.

همچنین تاکید شده است:

• مستندسازی تخلفات با ثبت تصاویر و مختصات و میزان خسارت انجام شود.
• افراد متخلف در صورت احراز تخریب یا ورود خسارت، به مراجع قانونی معرفی شوند.
• همکاری با دستگاه‌های انتظامی، قضایی و اجرایی مرتبط (نیروی انتظامی، دادگستری و…) تقویت شود.
• برنامه‌های آموزشی و اطلاع‌رسانی با هدف ترویج طبیعت‌گردی مسئولانه اجرا شود.

آمار تخلفات و پیگیری موضوع آفرود به عنوان ورزش

بر اساس همین ابلاغیه، قرار است:

• آمار تخلفات مرتبط با ورود غیرمجاز خودروهای آفرود
• میزان خسارت وارده
• و اقدامات قانونی انجام شده

به‌صورت فصلی به فرماندهی یگان حفاظت سازمان منابع طبیعی ارسال شود تا تصویر نسبتا دقیقی از وضعیت آفرود در کشور ثبت شود.

از سوی دیگر، سازمان منابع طبیعی اعلام کرده است که:

به رسمیت شناختن آفرودسواری به عنوان یک رشته ورزشی، در حوزه اختیارات وزارت ورزش و جوانان است و این موضوع از طریق برگزاری جلسات کارشناسی و هماهنگی با دستگاه‌های ذی‌ربط در حال پیگیری است.

به عبارت دیگر، هنوز:

• چارچوب قانونی مشخصی برای «آفرود به عنوان ورزش و طبیعت‌گردی مسئولانه» تدوین نشده است.
• تا زمان تدوین ضوابط و دستورالعمل‌های اجرایی، برخوردها بیشتر مبتنی بر ممنوعیت و کنترل است تا مدیریت و قانونمند کردن.

ممنوعیت آفرود در ایران؛ حفاظت از طبیعت یا پاک کردن صورت‌مسئله‌؟

جنبه مثبت: طبیعت ایران تحمل این حجم تخریب را ندارد

نقطه مثبت ماجرا را نباید نادیده گرفت:

• بخش زیادی از فعالیت‌های آفرود در سال‌های اخیر، بدون ضابطه، بدون آموزش و بدون کوچک‌ترین توجه به اصول طبیعت‌گردی مسئولانه انجام شده است.
• در بسیاری از کویرها و مناطق بیابانی و حتی مراتع و جنگل‌ها، رد لاستیک خودروها و موتورها عملا پوشش گیاهی را از بین برده و فرسایش خاک را تسریع کرده است.
• بخش‌های وسیعی از سواحل و اراضی حساس، قربانی تفریح‌های هیجانی بدون مسئولیت شده‌اند.

در چنین شرایطی، هرگونه اقدامی برای:

• کاهش تخریب
• کنترل تردد خودروهای آفرود
• الزام به رعایت ضوابط

به خودی خود قابل دفاع و منطقی است.

جنبه منفی: ممنوعیت به‌جای قانونمند کردن آفرود

مشکل اصلی ابلاغیه جدید اینجاست که:

• رویکرد کلی، «ممنوعیت» است نه «مدیریت».
• به جای تعریف:
  • مسیرهای مجاز آفرود
  • پیست‌های استاندارد آفرود و موتورهای کراس
  • الزامات مجوز، بیمه، آموزش و مسئولیت‌پذیری

عملا گفته شده:

هر جا زیر نظر منابع طبیعی است، اگر آفرود باعث تخریب شود، تخلف است و باید با آن برخورد شود.

طبق تجربه سال‌های سال در حوزه خودرو و ترافیک در ایران:

• هر چیزی که کاملا ممنوع می‌شود، معمولا به فعالیت زیرزمینی، بی‌قاعده و خطرناک تبدیل می‌شود.
• نبود زیرساخت و مسیرهای قانونی، فقط باعث می‌شود علاقه‌مندان آفرود به سمت مناطق ناشناخته‌تر و دورتر بروند؛ جایی که نظارت کمتر و احتمال تخریب بیشتر است.

آفرود در دنیا چگونه مدیریت می‌شود؟

در بسیاری از کشورها، آفرود به‌عنوان یک:

• رشته ورزشی
• فعالیت تفریحی قانونمند

به رسمیت شناخته شده و برای آن:

• پیست‌های رسمی آفرود طراحی شده است.
• مسیرهای مشخص در کوهستان، جنگل و بیابان با تابلو و نقشه، علامت‌گذاری شده‌اند.
• الزام به بیمه و مجوز و رعایت استانداردهای محیط‌زیستی وجود دارد.
• هرگونه خروج از مسیرهای مشخص، مشمول جریمه و برخورد قانونی است.

به زبان ساده:

آفرود نه «رها» است، نه «ممنوع مطلق»؛ بلکه مدیریت شده است.

مسئله اصلی در ایران: فقدان زیرساخت و نگاه ورزشی به آفرود

در ایران اما:

• هنوز آفرودسواری در سطح ملی، به عنوان یک رشته ورزشی سازمان‌یافته تعریف نشده است.
• پیست‌های استاندارد آفرود، محدود و پراکنده هستند.
• نهاد مشخصی برای مدیریت، آموزش و سامان‌دهی آفرود وجود ندارد.
• علاقه‌مندان آفرود، بیشتر به صورت خودجوش و گروهی فعالیت می‌کنند.

در چنین شرایطی، ممنوعیت بدون ارائه جایگزین، بیشتر به معنای:

• محدود کردن یک جامعه بزرگ کاربر و علاقه‌مند
• بدون ارائه مسیر قانونی و امن

است؛ نتیجه این رویکرد، معمولا:

• افزایش تخلف
• کاهش همکاری داوطلبانه
• و بی‌اعتمادی بین کاربران و نهادهای متولی

خواهد بود.

راه‌حل چیست؟ آفرود مسئولانه به جای آفرود ممنوع

۱. تعریف قوانین محیط زیستی برای آفرود به عنوان ورزش و تفریح مسئولانه

اولین گام منطقی، همان چیزی است که خود سازمان منابع طبیعی به آن اشاره کرده است:

• وزارت ورزش و جوانان باید آفرودسواری را به عنوان یک رشته ورزشی به رسمیت بشناسد.
• فدراسیون یا انجمن تخصصی آفرود، با همکاری:
  • فدراسیون موتورسواری و اتومبیل‌رانی
  • سازمان محیط‌زیست
  • سازمان منابع طبیعی

باید چارچوب‌های:

• برگزاری مسابقات آفرود
• ایجاد پیست‌های استاندارد
• صدور کارت شناسایی و مجوز فعالیت
• تدوین کد رفتاری آفرودکاران در طبیعت

را مشخص کند.

۲. ایجاد مسیرها و مناطق مجاز آفرود

به جای ممنوعیت کامل، می‌توان:

• در برخی مناطق بیابانی و کویری، «مسیرهای مجاز آفرود» تعریف کرد.
• مسیرهای مشخص با تابلو و علامت‌گذاری ایجاد کرد.
• ورود به خارج از این مسیرها را به‌وضوح ممنوع و مشمول جریمه کرد.

این رویکرد:

• هم علاقه‌مندان آفرود را راضی و قانونمند می‌کند.
• هم مزیت کنترل و کاهش تخریب را برای منابع طبیعی به همراه دارد.

۳. آموزش و فرهنگ‌سازی؛ از هیجان تا مسئولیت

بدون آموزش، هیچ قانونی پایدار نمی‌ماند. لازم است:

• دوره‌های آموزشی کوتاه برای آفرودکاران برگزار شود.
• اصول:
  • احترام به پوشش گیاهی و خاک
  • حفاظت از زیستگاه‌های حساس
  • مدیریت پسماند و زباله در طبیعت

به‌صورت جدی آموزش داده شود.

سبقت‌آزاد و دیگر رسانه‌های خودرویی هم می‌توانند در این حوزه نقش مهمی ایفا کنند، با تولید محتواهایی در مورد:

• آفرود مسئولانه
• نقاط مجاز آفرود
• تجربه‌های موفق قانونمند کردن آفرود در سایر کشورها

۴. مشارکت جامعه آفرود در حفاظت از طبیعت

به جای نگاه صرفا «متخلف‌محور» به آفرودکاران، می‌توان:

• از گروه‌های آفرود به‌عنوان همیاران حفاظت در برخی مناطق استفاده کرد.
• آن‌ها را در:
  • شناسایی نقاط تخریب‌شده
  • گزارش فعالیت‌های مخرب
  • آموزش تازه‌واردها

سهیم کرد.

جامعه آفرود اگر احساس کند که بخشی از راه‌حل است، نه صرفا بخشی از مشکل، همکاری به‌مراتب بیشتر و موثرتری خواهد داشت.

جمع‌بندی سبقت‌آزاد؛ ممنوعیت ممنوعیت آفرود در ایران، راه‌حل نهایی نیست

ابلاغیه جدید سازمان منابع طبیعی برای ممنوعیت تردد لجام‌گسیخته خودروهای آفرود، چهارچرخ‌ها و موتورسیکلت‌های کراس در عرصه‌های طبیعی کشور، در اصل واکنشی به تخریب گسترده و بی‌ضابطه طبیعت ایران است؛ واکنشی که در بخش «حفاظت از منابع طبیعی» قابل دفاع است.

اما مسئله اصلی اینجاست که:

• آفرود در ایران، واقعیت میدانی است؛ نه یک فعالیت قابل حذف.
• ممنوعیت مطلق، بدون ایجاد مسیرهای مجاز و زیرساخت‌های ورزشی و تفریحی، بیشتر منجر به زیرزمینی‌شدن و ادامه بی‌قاعده ماجرا خواهد شد.

از نگاه سبقت‌آزاد، راه‌حل پایدار برای مدیریت آفرود در ایران، ترکیبی است از:

• به رسمیت شناختن آفرود به عنوان رشته ورزشی
• تعریف مسیرها و زون‌های مجاز آفرود
• تدوین ضوابط روشن و قابل اجرا برای تردد در طبیعت
• آموزش و فرهنگ‌سازی گسترده
• و مشارکت دادن جامعه آفرود در حفاظت از محیط‌زیست

ای کاش به‌جای تیتر «آفرود ممنوع شد»، روزی خبر را این‌گونه بنویسیم:

آفرود در ایران قانونمند شد؛ طبیعت زیر چرخ‌ها، اما با مسئولیت.

تا آن روز، هم آفرودکاران باید مسئولانه‌تر رفتار کنند، هم نهادهای متولی به‌جای صورت‌مسئله‌پاک‌کنی، به فکر مدیریت هوشمند ماجرا باشند.

سوالات متداول درباره ممنوعیت آفرود در ایران